Shamol yo'nalishining o'zgarishi nima va u samolyotlar uchun qanday xavf tug'diradi?
Yaqinda Toshkentga yo‘l olgan to‘rtta samolyot shamolning yo'nalishining keskin o'zgarishi tufayli muqobil aerodromlarga qo‘nishga majbur bo‘ldi – uchtasi Samarqandda va bittasi Qozog‘istonning Turkiston shahrida. Nima uchun bu tabiiy hodisa aviatsiya uchun xavfli va bu holatda parvozlar xavfsizligini ta'minlash uchun qanday choralar ko'riladi?
Shamol yo'nalishining o'zgarishi - shamol qisqa masofada to'satdan yo'nalishini yoki tezligini o'zgartiradigan holat. U gorizontal yoki vertikal bo'lishi mumkin va gorizontal parvoz, uchish yoki qo'nish paytida samolyotga ta'sir ko'rsatadi.
"Kuchli shamollar oʻz-oʻzidan samolyotlar uchun jiddiy muammo emas. Ularning xavfi yoʻnalish va tezlikning keskin oʻzgarishi va natijada samolyotning koʻtaruvchi kuchiga taʼsiridadir. Bu holat har qanday balandlikda sodir boʻlishi mumkin. Yuqori balandliklarda bu koʻpincha turbulentlik sifatida seziladi. Lekin past balandliklarda shamol yo'nalishining o'zgarishi eng xavfli hisoblanadi. Samolyot uchish va qoʻnishga yaqinlashganda havo tebranishlari samolyotga taʼsir qilishi mumkin. Shamolning gorizontal o'zgarishi, misol uchun qarama-qarshi yo'nalishdagi, parvoz tezligini keskin oshiradi. Koʻtaruvchi kuch keskin oʻzgaradi va qoʻnish vaqtida past tezlik va balandlikka ega boʻlgan samolyot oʻz trayektoriyasini hatto qulab tushish darajasiga qadar oʻzgartirishi mumkin”, — deya tushuntiradi Oʻzbekiston aerodromlari meteorologik uskunalarni texnik qoʻllab-quvvatlash xizmati rahbari Marat Baxtiyarov.
Mutaxassisning so'zlariga ko'ra, yo'nalish o'zgarishi bir necha sabablarga ko'ra yuzaga kelishi mumkin. Birinchidan, katta bulutlarining, ayniqsa momaqaldiroqlarning shakllanishi tufayli. Bulutlar ichidagi havoning kuchli vertikal harakati tufayli shamol yo'nalishi va tezligini o'zgartiradi. Ikkinchidan, shamol siljishi odatda kuchli atmosfera jabhalari hududida hosil bo'ladi. Uchinchidan, barqaror haroratli tabaqalanish sharoitida atmosfera qatlamlari bir-biriga nisbatan harakatlanadi, bu esa vertikal oqimlarni oshiradi va yo'nalishlarni o'zgartiradi. Va yana bir sabab mahalliy orografik xususiyatlardir. Relyef (tog'lar, vodiylar) shamol yo'nalishini sezilarli darajada o'zgartirishi mumkin, masalan, tog' tizmalarini kesib o'tish yoki daralar orqali o'tishda. Shamol yo'nalishi o'zgarishi vertikal va gorizontal hamda kuchi (zaif, o'rtacha, kuchli, juda kuchli) bo'yicha tasniflanadi.
Shamol o'zgarishiga qarshi kurashish uchun aviatsiyada ogohlantirish va prognozlash tizimlaridan foydalaniladi. Ob-havo radarlari, sun'iy yo'ldosh tasvirlari va yerusti ob-havo stantsiyalari real vaqtda shamol haqidagi ma'lumotlarni taqdim etadi. Bundan tashqari, zamonaviy samolyotlar PWS (Predictive Windshear System) tizimlari bilan jihozlangan bo'lib, ular shamol yo'nalishining o'zgarishi haqida ogohlantirish beradi. Muayyan ob-havo sharoitida uchish yoki qo'nish to'g'risidagi qaror havo kemasi ekipaji va aeronavigatsiya xizmati xodimlari tomonidan qabul qilinadi.
23 Jun, 2025